Help, mijn plant beweegt uit zichzelf!

Ja, sommige planten hebben het vermogen om je eens flink te laten schrikken, ze kunnen namelijk zomaar uit zichzelf beginnen te bewegen, maar dat doen ze dan ook niet zonder een goeie reden. De plant maakt deze beweging eigenlijk om overdag zoveel mogelijk licht te kunnen opvangen en om te vermijden dat bij nachtelijke regen water op de bladeren zou blijven staan.

Normaal gezien regent het niet in je huis maar omdat planten die dit kunnen meestal afkomstig zijn uit verre streken zoals het Regenwoud kunnen we ons daar wel iets bij voorstellen. Het zou ook wel eens iets te maken kunnen hebben met zelfverdediging. De onderzijde van de bladeren waar het hier om gaat is meestal veel donkerder gekleurd en de plant maakt zichzelf zo als het ware een beetje onzichtbaar voor eventuele nachtelijke planteneters die wel een hapje lusten.

De Calathea is ongetwijfeld de bekendste soort waarbij je deze bewegingen kan zien (en horen) maar ook verwante soorten uit de Marantaceae familie zoals de Ctenanthe, Marantha en Stromanthe kunnen “zwaaien” met hun bladeren. Ook bij sommige bomen zoals de Albizia julibrissin kan je een vergelijkbare beweging zien, al gaat het hier dan eerder om het open- en dichtvouwen van de deelblaadjes.

Je kamerplant leeft dus eigenlijk gewoon met je mee en heeft een dag- en nachtritme. Hoe werkt dat nu precies? Wel, kort uitgelegd zitten er in het bladoppervlak twee soorten lichtgevoelige pigmenten, het ene is gevoelig voor rood licht, het andere voor blauw licht. Tussen het blad en de steel zit een kleine verdikking (de pulvinus) die bestaat uit cellen die onder invloed van rood licht gaan zwellen en zo de opwaartse, sluitende beweging van de bladeren veroorzaken.

Als het blauw licht gevoelige pigment reageert op daglicht dan gebeurt precies het omgekeerde, de cellen lopen weer leeg en de plant laat de bladeren weer zakken of openvallen. Deze laatste beweging gaat sneller dan de opgaande omdat de zwaartekracht hier in het voordeel van de plant is.

Dus kort samengevat: als het donker wordt klapt de plant haar bladeren naar boven waardoor de meestal anders gekleurde onderzijde zichtbaar wordt en van zodra het eerste licht gedetecteerd wordt gebeurt het omgekeerde. Als het stil genoeg is dan kan je het geritsel van de bewegende bladeren zelfs horen. Dit is op z’n minst een bijzondere gewaarwording te noemen als je weet dat er niemand anders aanwezig is in de ruimte waar je jezelf op dat ogenblik in bevindt.

Deze bewegingen volgen dus een beetje hetzelfde ritme als het menselijke bioritme, zowel de opgaande als neergaande beweging komen normaal gezien één keer per cyclus van 24u voor. Het gaat dan ook om relatief “snelle” bewegingen die binnen een aantal minuten of uren afgerond zijn.

In de wetenschap wordt dit photonastic movement of fotonastie genoemd. Je zou het ook “plantenslaap” kunnen noemen, dat klinkt wat eenvoudiger. Het grote verschil met phototropic movement of fototropie is dat hierbij de beweging veel trager gaat en meestal maar eenmalig is, met als simpel voorbeeld een plant die naar het licht toe groeit en als deze beweging voltooid is niet meer terugkeert naar de oorspronkelijke toestand. 

Er zijn tot slot ook nog planten die bewegingen kunnen maken onder invloed van aanrakingen, met als bekendste voorbeeld de Venus vliegenvanger (Dionaea) of het Kruidje-roer-me-niet (Mimosa pudica). Dit heet dan weer thigmonastic movement of thigmonastie. Thigmotropie is dan weer het vermogen van een plant om na contact met een vast voorwerp de groeirichting te veranderen door een zijde van de stengel sneller te laten groeien dan de andere. Het simpelste voorbeeld hiervan zijn slingerplanten die zichzelf rond een boom of paal kunnen laten groeien.

Je plant maakt al die bewegingen dus niet om de flauwe plezante uit te hangen. Bewegen kost energie en ook planten zullen proberen om hun energie zo efficiënt mogelijk te gebruiken. Schrik dus niet als je onverwacht geritsel hoort, je plant is dan bezig met een “workout”.